610 lat miasta Sztum - 23 września 1416

Dokładnie 610 lat temu, 23 września 1416 r. wielki mistrz Michał Kuchmeister von Sternberg nadał prawa miejskie ludności zamieszkującej folwark nad jeziorem Białym. Wydarzenie to dało początek oficjalnej historii miasta Sztum. Przywilej został potwierdzony w 1553 roku już przez polskiego króla Zygmunta II Augusta. Z okazji tej rocznicy Archiwum Państwowe w Gdańsku prezentuje najstarsze dokumenty związane z dziejami miasta. 

Najstarsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1234 roku i wymienia ją pod nazwą Stumo circa Postelin (Sztum w okolicy Postolina). Polska nazwa Sztum pojawiła się w źródłach po raz pierwszy w 1565 r. Stumo był grodem pruskim i należał do włości Aliem. W 1236 r. został zdobyty przez Krzyżaków, którzy w latach 1326-1333 wybudowali zamek, siedzibę wójta zakonnego. Następnie na terenie dzisiejszego Rynku założyli folwark. Podczas wielkiej wojny polsko-krzyżackiej (1409-1411) zamek został zajęty przez wojska polskie maszerujące spod Grunwaldu na Malbork. Po nieudanym oblężeniu zakonnej stolicy przez 3 tygodnie polska załoga w Sztumie odpierała krzyżackie szturmy, oddając warownię dopiero na rozkaz Władysława Jagiełły. Podczas wojny trzynastoletniej wojska polskie przez 6 tygodni oblegały (bez powodzenia) zamek. W postanowieniach II Pokoju Toruńskiego (1466) znalazło się przyrzeczenie wielkiego mistrza, że Sztum zostanie oddany królowi polskiemu. Dopiero jednak 6 stycznia 1468 r. załoga krzyżacka opuściła warownię. Tego samego dnia urząd starosty objął Ścibor Bażyński, którego ród dzierżawił miasto i zamek do 1503 r. Po nich władzę w starostwie obejmowali m.in.: bp. Łukasz Watzenrode (wuj Mikołaja Kopernika), w latach 1530 - 1636 ród Cemów, czy od 1724 do 1772 r. ród Bielińskich. 

W ramach obchodów 610-lecia nadania praw miejskich, Archiwum Państwowe w Gdańsku zaprasza do zapoznania się z unikalnymi materiałami ze swoich zasobów. Wśród prezentowanych najstarszych dokumentów z historii miasta Sztumu prezentujemy, m.in. najstarsze zapisy miejskiego organu sądowniczego, tj. ławy miejskiej z 1470 roku, czy XVIII wieczne potwierdzenia praw miejskich przez królów Polskich.

Przede wszystkim jednak przedstawiamy dokument lokacyjny Sztumu z 23 września 1416 roku, w którym wielki mistrz Zakonu Krzyżackiego Michał Küchmeister wystawia przywilej lokacyjny dla miasta Sztum, zlokalizowanego na przedzamczu, otoczonego murem z dwiema bramami oraz basztami. Wytyczono 50 działek osadniczych. Sztum otrzymał patrymonium miejskim o powierzchni 65 łanów (55 łanów pól oraz 10 łanów lasów). Odbiorcą przywileju został Ambroży von Schönberg, syn Gerharda, który objął w mieście urząd sołecki, wraz z władzą sądowniczą. Otrzymał także parcelę z budynkiem mieszkalnym, wieżę przy murze obronnym za wspomnianą parcelą, dwa morgi na ogród na przedmieściu przynależne do urzędu sołeckiego oraz co dziesiąty wolny łan z obszaru patrymonium miejskiego. Ponadto otrzymał prawo swobodnego połowu ryb w jeziorze Sztumskim wyłącznie jednak na potrzeby własnego stołu.  

Wielki mistrz zarezerwował sobie prawo sądzenia rycerzy, pachołków oraz „naszych” Prusów w ziemi malborskiej, natomiast sołtys mógł sądzić sprawy ludności pruskiej osiadłej wśród mieszkańców miasta, z wyjątkiem przypadków odnoszących się do dróg publicznych. Każdy mieszkaniec Sztumu wraz ze swoją parcelą otrzymał pół morga wolnej i dziedzicznej ziemi na przedmieściu z przeznaczeniem na ogród, a prócz tego możliwość korzystania z położonego w lesie jeziora Białego. Mieszczanie otrzymali również w użytkowanie baszty w murach miejskich, z wyjątkiem „najdogodniejszej” bramy zastrzeżonej dla krzyżackiego wystawcy przywileju oraz bramy przyznanej sołtysowi. Dochody czynszowe z ław piekarniczych, jatek mięsnych, ław szewskich, straganów, kramów, postrzygalni, ram tkackich i łaźni miały w połowie należeć do pana miasta, w połowie do miasta. Mieszczanie mieli ponadto utrzymywać w dobrym stanie technicznym most na drodze prowadzącej do Malborka, jak również pozostałe mosty znajdujące się na terenie patrymonium miejskiego. Mieli także pełnić wachtę oraz zamykać i utrzymywać bramę przy słodowni, między zamkiem a miastem.

Poniżej prezentujemy najstarsze zachowane dokumenty dotyczące miasta Sztumu:

1. Dokument wystawiony 23 września 1416 roku - Michał Küchmeister, wielki mistrz Zakonu Najświętszej Maryi Panny wystawia miastu Sztum przywilej lokacyjny, nadając mu 55 włók ziemi i prawo łowienia ryb w jeziorze Białym dla 50 nowych zagród na przedzamczu, Archiwum Państwowe w Gdańsku, Akta miasta Sztumu, sygn. 524/1
2. List ławniczy sztumskiej ławy będący ugodą sądową z dnia św. Jerzego, tj.  z 23 kwietnia 1470 roku dotyczy odkupienia winy za zabójstwo poprzez wpłatę 15 grzywien na rzecz Zgromadzenia Zakonnego (Moich Pań), a cały akt został uwierzytelniony pod jurysdykcją Gubernatora Ziem Pruskich, Archiwum Państwowe w Gdańsku, Akta miasta Sztumu, sygn. 524/4, s.1,2.
3. Dokument wystawiony 16 lipca1614 roku w Warszawie, w którym król Polski Zygmunt III Waza nadaje starostwo sztumskie w dożywocie Fabianowi Czemie i żonie jego Katarzynie z Leszna, Archiwum Państwowe w Gdańsku, Akta Czermów, starostów sztumskich, sygn.1356/2
4. Dokument wystawiony 30 grudnia 1767 w Warszawie przez króla Polski Stanisława Augusta Poniatowskiego potwierdzający przywilej lokacyjny dla miasta Sztum, wydany w 1416 r. przez Michała Küchmeistera, Archiwum Państwowe w Gdańsku, Akta miasta Sztumu, sygn. 524/2, s. 2-4, 9-10.